სამედიცინო დავა

პაციენტის გარდაცვალების გამო, არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება

მეუღლის, შვილის ან ოჯახის სხვა წევრის გარდაცვალებით გამო არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებული მოთხოვნის მიმართ განსხვავებული მოსაზრებები არსებობდა. მიიჩნევდნენ, რომ არაქონებრივი (მორალური) ზიანის ანაზღაურების უფლება გააჩნდა მხოლოდ დაზარალებულს (შდრ. იხ. სუსგ საქმე №ას593-568-2016, 14 ივლისი, 2017 წელი; #as-105-545-06, 27 სექტემბერი, 2006 wელი).
აღნიშნული პრაქტიკა შეიცვალა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის გადაწყვეტილების მიღების შემდგომ(საქმე #ბს-327-309(2კ-07), 16 მაისი, 2019 წელი). დადგენილი პრაქტიკის ცვლილებას საფუძვლად დაედო ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2018 წლის 19 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე „სარიშვილი-ბოლქვაძე საქართველოს წინააღმდეგ“.
მოცემულ საქმეში მომჩივანი დაობდა ეროვნულ დონეზე სასამართლო წარმოებისას საექიმო შეცდომის შედეგად შვილის გარდაცვალებით გამოწვეული მორალური ზიანის ანაზღაურების უარის თქმის გამო და მიუთითებდა ეროვნული სამართლებრივი სისტემის ხარვეზზე, რომელიც არ ითვალისწინებდა გარდაცვლილი პირის ცოცხლად დარჩენილი ახლო ნათესავის მიერ მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნას გარდაცვალების გამო.
ევროსასამართლომ დავის განხილვისას გაიზიარა საქართველოს სასამართლოების მიერ დადგენილი გარემოება პაციენტის გარდაცვალებისას საექიმო შეცდომის ფაქტის არსებობის თაობაზე, დაადგინა ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-2 მუხლის (სიცოცხლის უფლება) დარღვევა და განმარტა შემდეგი: „…კონვენციის მე-2 და მე-3 მუხლების დარღვევის შედეგად არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება, პრინციპში, შესაძლებელი უნდა იყოს, როგორც სამართლიანი დაცვის საშუალების ერთ-ერთი ფორმა (იხ. Paul and Audrey Edwards v. the United Kingdom, N46477/99 §97, §101, ECHR 2002-II; Bubbins v. the Unitend Kingdom, N2694/08, §65-68. 13 მარტი, 2012 წელი), … ხოლო ვინაიდან დადგენილია, რომ მომჩივანმა უდავოდ განიცადა ფსიქოლოგიური სტრესი მისი ახალგაზრდა შვილის გარდაცვალების გამო, უპირობო საკანონმდებლო შეზღუდვით მას გაუმართლებლად წაერთვა შესაძლებლობა სასამართლოს გზით მოეთხოვა კომპენსაციის მიღება არაქონებრივი ზიანის სანაცვლოდ, როგორც მისთვის ხელმისაწვდომი სამოქალაქოსამართლებრივი დაცვის საშუალება (იხ. სტრასბურგის ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „სარიშვილი-ბოლქვაძე საქართველოს წინააღმდეგ“ N58240/08, §96-97, 19 ივლისი, 2018 წელი)“. ამრიგად, ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ დაასკვნა, რომ მოცემულ დავაზე არსებობდა სამართალწარმოების განახლების შესაძლებლობა.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულმა საქმეთა პალატამ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 423-ე მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად გ.ს-ს საკასაციო საჩივარზე განაახლა საქმის წარმოება, გაითვალისწინა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებაში ასახული მიდგომები (ეროვნულ კანონმდებლობაში სათანადო რეგულირების არარსებობის მიუხედავად გარდაცვლილის დედისთვის განცდილი ტანჯვით მიყენებული ზიანის კომპენსირების აუცილებლობის თაობაზე) და მოსარჩელისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურებაზე უარის თქმის ნაწილში მიიღო ახალი გადაწყვეტილება სარჩელის ნაწილობრივ დაკმაყოფილების შესახებ და მოსარჩელის სასარგებლოდ სამედიცინო დაწესებულებას დაეკისრა მორალური ზიანის ანაზღაურება.
მსგავსი კატეგორიის დავებზე ხსენებული ახალდადგენილი პრაქტიკის გათვალისწინებით თბილისის საქალაქო სასამართლომ მიმდინარე წლის 10 აპრილის გადაწყვეტილებით დააკმაყოფილა მოსარჩელეთა მოთხოვნა სამედიცინო დაწესებულების მიმართ მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე.
მოცემულ დავაზე მოსარჩელეებმა სარჩელი აღძრეს სასამართლოში სამედიცინო დაწესებულების მიმართ და მოითხოვეს არასწორი მკურნალობის შედეგად მშობლის გარდაცვალებით მიყენებული მორალური ზიანის 1 000 000 ლარის მოპასუხისათვის დაკისრება.
სასამართლომ მიუთითა, სამედიცინო დაწესებულებაში მკურნალობისას პირის ჯანმრთელობისათვის მიყენებული ზიანი, ანაზღაურდება არასახლშეკრულებო (დელიქტური) პასუხისმგებლობის ფორმით იმდენად, რამდენადაც დელიქტური სამართლის ფარგლებში სამედიცინო მომსახურების გამწევის მართლსაწინააღმდეგო ქმედებით ირღვევა ადამიანის სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის დამცავი სამართლის ნორმები, დაზარალებულის ჯანმრთელობის აბსოლიტური უფლება. შესაბამისად, მოთხოვნის დამფუძნებელი ნორმაა სსკ-ს 1007-ე მუხლი, ხოლო დამხმარე ნორმებს წარმოადგენს საქართველოს კანონი „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ“ და საქართველს კანონი „პაციენტის უფლებების შესახებ“.
სამოქალაქო კოდექსის 992-ე მუხლის მიხედვით, სამედიცინო დაწესებულებაში მკურნალობის შედეგად მოქალაქის სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის ზიანის მიყენების გამო სამოქალაქო სამართლებრივი პასუხისმგებლობის წარმოშობის პირობები იგივეა, როგორც ყველა დელიქტურ ვალდებულებებში: ზიანი, მართლწინააღმდეგობა, ბრალი და მიზეზობრივი კავშირი. სსკ-ს 1007-ე მუხლიწ მიზნიდან გამომდინარე, მართლსაწინააღმდეგო ქმედებად მიიჩნევა სამედიცინო დაწესებულების სამედიცინო პერსონალის მიერ არასწორად განხორციელებული დიაგნოსტიკა და მკურნალობა, რამაც გამოიწვია ზიანი.
ზიანის მიმყენებლის მართლსაწინააღმდეგო ქმედება მოიცავს არა მარტო მის აქტიურ მოქმედებებს, არამედ უმოქმედობასაც. სამედიცინო მუშაკის ქცევის, როგორც მართლსაწინააღმდეგო ქცევის კვალიფიკაციისას, აუცილებელია არასათანადო სამედიცინო დახმარების აღმოჩენის ფაქტის დადგენა. „მკურნალობის შედეგად გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება მხოლოდ იმ შემთხვევაში შეიძლება დაკმაყოფილდეს, თუკი პირისათვის მიყენებული ზიანი გამოწვეულია უშუალოდ მცდარი სამედიცინო მოქმედებით, ანუ გამოკვეთილია მიზეზობრივი კავშირი მართლსაწინააღმდეგო ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. ის გარემოება, რომ ზიანი გამოიწვია სამედიცინო პერსონალის ქმედებამ, უტყუარად უნდა დადგინდეს. უშედეგო მკურნალობა ან მკურნალობის უარყოფითი შედეგი თავისთავად (უალტერნატივოდ) არ იწვევს სამედიცინო პერსონალის პასუხისმგებლობას. ზიანი გამოწვეული უნდა იყოს მკურნალობისას დაშვებული შეცდომებით, ანუ, თუ მკურნალობა სწორადაა ჩატარებული, თუნდაც მას უარყოფითი შედეგი მოჰყვეს, არ იწვევს ექიმის პასუხისმგებლობას (შდრ. იხ. სუსგ საქმე №ას-1046-966-2017, 20 ივლისი, 2018 წელი; საქმე №260-244-11, 27 ივნისი, 2011 წელი).
ტერმინი „მცდარი სამედიცინო ქმედება“ (იგივე „მცდარი საექიმო ქმედება“) გულისხმობს ექიმის მიერ უნებლიედ პაციენტის მდგომარეობისათვის შეუსაბამო სადიაგნოზო ან/და სამკურნალო ღონისძიების ჩატარებას, რაც მიყენებული ზიანის უშუალო მიზეზი გახდა. კანონის აღნიშნული დანაწესიდან გამომდინარეობს, რომ ექიმის მიერ პაციენტისათვის ზიანის მიყენება არ უნდა იყოს წინასწარ განზრახული, წინააღმდეგ შემთხვევაში ქმედება აღარ მოექცევა ჯანმრთელობის შესახებ საქართველოს კანონში მოცემული მცდარი სამედიცინო ქმედების ფარგლებში. საკმარისია, დადგინდეს ექიმის გაუფრთხილებლობა, რაც გულისხმობს მის მიერ ნაკისრი ვალდებულებების აუცილებელი გულისხმიერებისა და ყურადღების გარეშე განხორციელებას. გულისხმიერებასა და ყურადღებიანობაში კი იგულისხმება ექიმის მიერ საჭირო სამედიცინო მოქმედებების ზედმიწევნით ხარისხიანად, აღიარებული სამედიცინო სტანდარტების შესაბამისად შესრულება. „საექიმო შეცდომაში იგულისხმება ექიმის მიერ საზოგადოდ აღიარებული სამედიცინო და ეთიკური სტანდარტების, კანონმდებლით განსაზღვრული წესების დარღვევა, რამაც განაპირობა პაციენტის მდგომარეობისათვის შეუსაბამო სადიაგნოზო და/ან სამკურნალო ღონისძიებების ჩატარება, რაც თავის მხრივ, პაციენტისათვის ზიანის მიყენების უშუალო მიზეზი გახდა. ექიმს ეკისრება იმის მტკიცების ტვირთი, რომ პაციენტის მიმართ ჩატარდა მართლზომიერი და უშეცდომო მკურნალობა, იგი პასუხს აგებს არასწორ მკურნალობაზე და მხოლოდ ასეთი მკურნალობის თანამდევ უარყოფით შედეგზე. ამდენად, ექიმის პასუხისმგებლობის საფუძველი არის არა მკურნალობის უარყოფითი შედეგი, არამედ სამედიცინო მეცნიერების სტანდარტებიდან გადახვევა“ (შდრ. იხ. სუსგ საქმე №1268-1526-09, 25მაისი, 2010წელი).
სასამართლო განმარტავს, რომ აღნიშნული კატეგორიის დავებში პაციენტს (მის ნათესავს ან კანონიერ წარმომადგენელს) ეკისრება, როგორც ფაქტების სრულყოფილად და დამაჯერებლად წარდგენისა და გაცხადების ვალდებულება, აგრეთვე, მტკიცების ტვირთი იმის დასადასტურებლად, რომ ადგილი ჰქონდა სამკურნალო შეცდომას. თუ პაციენტის (მისი ნათესავს ან კანონიერი წარმომადგენლის)განმარტებებიარდადასტურდება,მაშინსამკურნალოშეცდომა პაციენტის (მისი ნათესავს ან კანონიერი წარმომადგენლის) მოთხოვნის საწინააღმდეგოდ, არ დამტკიცდება. ასევე, პაციენტმა (მისმა ნათესავმა ან კანონიერმა წარმომადგენელმა) უნდა წარმოადგინოს და დაამტკიცოს, რომ დამდგარი ზიანი ეფუძნება სამედიცინო დაწესებულების ვალდებულების დარღვევას (იხ. სუსგ საქმე №ას-111-111-2018, 11 მაისი, 2018 წელი). შესაბამისად, სადავო შემთხვევაში, სამოქალაქო კოდექსის 102-103-ე მუხლების დანაწესიდან გამომდინარე, მოსარჩელის მტკიცების ტვირთს წარმოადგენდა დაემტკიცებინა სამედიცინო დაწესებულების ექიმების მიერ პაციენტისათვის მიყენებული ზიანის ფაქტი, ხოლო სამოქალაქო კოდექსის 1007-ე მუხლით გათვალისწინებული მტკიცების ტვირთის განაწილების წესიდან გამომდინარე სამედიცინო დაწესებულების მტკიცების ტვირთი იყო დაემტკიცებინა, რომ მისმა მუშაკებმა ყველა მართლზომიერი საექიმო ქმედება განახორციელეს პაციენტის სწორი დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის მიზნით.
სასამართლომ მიიჩნია, რომ განსახილველ შემთხვევაში, მტკიცების ტვირთის მქონე მოსარჩელე მხარემ, სათანადო მტკიცებულებებზე დაყრდნობით, უზრუნველყო მოპასუხე კლინიკის ექიმთა მიერ მცდარი სამედიცინო ქმედების განხორციელების ფაქტის დადასტურება, რაც გამოიხატა კონკრეტული პაციენტის მდგომარეობისათვის შეუსაბამო სამკურნალო ღონისძიების განხორციელებაში, რაც პირდაპირ ბრალეულ მიზეზობრივ კავშირშია მძიმე შედეგის დადგომის ფაქტთან (სასაუნთქი ორგანოს დაზიანება), რამაც საბოლოო ჯამში პაციენტის გარდაცვალება გამოიწვია.
სასამართლომ მიუთითა, რომ პიროვნება ადამიანის სულიერ ღირებულებათა ერთობლიობაა, ტერმინი „მორალური ზიანი“ ამ სულიერი გრძნობებისა და ურთიერთობის სფეროში მიყენებული ზიანის ამსახველია და ადამიანის ფსიქიკაში იმ ნეგატიური ცვლილებების არსებობას გულისხმობს, რაც გამოიხატება ფიზიკურ და სულიერ ტანჯვაში. ამდენად, მორალური ზიანის ქვეშ იგულისხმება სამართლებრივად დაცული იმ არაქონებრივი ინტერესის ხელყოფა, რომელსაც ქონებრივი ექვივალენტი არ გააჩნია.
ყოველივე აღნიშნულიდან გამომდინარე სასამართლომ ნაწილობრივ დააკმაყოფილა სარჩელი და მოპასუხე სამედიცინო დაწესებულებას დაეკისრა მორალური ზიანის ანაზღაურება 100 000 ლარის ოდენობით.

გია ფოლადიშვილი
საქართველოს ადვოკატები დამოუკიდებელი პროფესიისათვის
გამგეობის თავმჯდომარის მოადგილე